Kanımızdaki Glikoz Dengesi: İnsülin ve Diyabet İlişkisi

1

Hormonlar, endokrin bezler tarafından doğrudan kana salgılanan kimyasallar olarak tarif edilirler. Dolaşıma katılan hormonlar, hedef dokulara ve organlara ulaşarak hayati fonksiyonların düzenli çalışmasında görevlidir. Etkileri zaman içinde yavaş gerçekleşir.

Hormonlar çok az miktarda salgılanır fakat etkileri güçlüdür. Eksikliği veya fazlalığı vücutta büyük değişiklikler meydana getirebilir. Bu yazımızda büyük endokrin bezlerden biri olan pankreastan salgılanan insülin hormonunu ve eksikliğinin vücuda etkilerini ele alacağız.

Glikoz nedir?

Glikoz, vücut fonksiyonlarının en iyi çalışma düzeninde tutmaya yarayan kan şekeridir. Yenilen yiyeceklerden elde edilir. Karaciğer glikozu glikojen olarak depolar. Vücut bu şekeri enerji üretmek için birincil olarak kullanır.

Uzun süre açlık durumunda, karaciğer depolamış olduğu glikojeni glikoza dönüştürür. Kimyasal olarak ele aldığımızda karbonhidrat ailesinden bir monosakkarittir.

Diyabet bireylerde glikoz seviyesi normalden yüksek seviyelerde seyreder. Bu yüksekliğin sebebi glikozu hücrelerde kullanabilmek için gerekli olan insülin hormonu yeterli seviyede olmayabilir veya zamanla hücrelerin insülin duyarlılığı azalmış olabilir.

İnsülin hormonu nedir ?

İnsülin, vücut hücrelerinin kandaki şekeri enerji üretebilmek için kullanabilmesine yardımcı olan hormondur. Çoğu hücre şekeri direkt olarak kullanamaz.

  • Pankreas salgı bezi, adacık hücrelerinden salgılanan insülin hormonunu kan dolaşımına bırakır.
  • Hormon üretim aşamasında rol alan bir başka yardımcı beta hücreleridir. Bu hücreler kan şekerine duyarlı hücrelerdir. Kan şekerinin yüksek olduğu durumlarda adacık hücrelerini uyararak insülin hormonu salgılanmasını sağlar.
  • İnsülin hormonu, kanda dolaşarak glikozun hücrelerin içine girmesini ve enerjiye dönüşmesine yardımcı olur.
  • Glikozun kullanılması sonucu kan şekerinde düşüş meydana gelir.
  • Kan şekerinin düşmesi ile beraber beta hücreleri pankreasa uyarı göndererek insülin salgılamasını azaltır.

Diyabet nedir ?

Diyabet, insülin hormonunun herhangi bir nedenle pankreas salgı bezinden yeterli miktarda salgılanamaması veya salgılanan hormonun dokular tarafından kullanılamaması sonucu gelişen endokrinolojik bir hastalıktır. Şeker hastalığı olarak da bilinir.

Vücudun ana enerji kaynağı glikoz yani kan şekeridir. Yenilen yiyeceklerden sağlanır. Pankreas tarafından salgılanan insülin, glikozun vücut hücreleri tarafından kullanılıp enerjiiye çevrilmesinde etkilidir.

Vücut tarafından yeterli insülin salgılanmadığı zaman besinlerden sağlanan glikoz kanda kalır. Vücut hücreleri tarafından iyi kullanılamaz. Bu durumda kan şekeri yükselir. Kan şekeri yüksekliği zamanla çeşitli sağlık sorunlarına yol açabilir.

Hipoglisemi nedir?

Kan şekeri seviyesinin normalin altına inmesi durumudur. Eşik değeri kişiden kişiye değişebilir. Yaklaşık 60 mg/dL olarak kabul edilir. Tedavi görülen diyabet ilaçlarının fazla alınması, öğünlerin atlanması veya az yemek yenmesi hipoglisemiye sebep olabilir. Sağlık açısından tehlikeli durumlar oluşturabilir.

Hipoglisemi belirtileri nelerdir?

  • Terleme
  • Düzensiz kalp çarpıntısı
  • Bilinç bulanıklığı
  • Konsantrasyon güçlüğü
  • Düşünme zorluğu
  • Sinirlilik hali ve kaygı
  • Titreme
  • Bulanık görme ve konuşma bozukluğu
  • Baş dönmesi
  • Halsizlik
  • Bilinç kaybı

Hiperglisemi nedir?

Kan şekeri seviyesinin normalin üstüne çıktığı durumdur. Eşik değeri kişiden kişiye değişir. Açlık kan şekerinin 130 mL/dL’den, tokluk kan şekerinin ise 180 mL/dL’den fazla olması referans alınır. Diyabetin bir belirtisi olabilir.

Tedavi görülen diyabet ilaçlarının alınmasının unutulması, karbonhidrat ağırlığının fazla olduğu bir öğün yenmesi, vücudun herhangi bir yerinde enfeksiyon veya iltihap olması, aşırı stres durumları ve yeterince hareket etmemek hiperglisemiye sebep olabilir.

Hiperglisemi belirtileri nelerdir?

  • Sık tuvalete çıkma ihtiyacı
  • Susuzluğun artması
  • Konsantrasyon zorlukları ve yorgunluk
  • Kilo kaybı
  • Nefes darlığı
  • Kan şekeri değerlerinin yüksekliği
  • Yaraların geç iyileşmesi ve enfeksiyonlar
  • Ayak sinirlerinin zamanla uyarılara duyarsızlaşması, sinir tahribatı
  • Göz damarlarının hasarlanması ile görme yeteneğinde azalma
  • Dolaşım sisteminin ve böbreklerin hasara uğraması.

Diyabet sebepleri nelerdir?

Diyabetin gelişmesi kişiden kişiye değişiklik gösteren bir durumdur. En önemlisi diyabetin hangi tip olduğudur. Genel olarak ele alındığı zaman genetik faktörler, aile geçmişi, yaş, kilo gibi etkenlerin rol oynadığı kaynaklarda yer alıyor. Diyabet çeşitleri başlığında bahsedilen tipleri ayrıntılı olarak inceleyeceğiz.

Diyabet çeşitleri nelerdir?

Tip 1 Diyabet

Bağışıklık sisteminin, pankreastaki insülin üreten hücrelere saldırıp tahrip etmesi sonucu gelişen türdür. Vücudun normal çalışabilmesi için gerekli olan insülin hormonu normal şekilde üretilemez hale gelir. Bunun sonucunda glikoz hücrelere taşınamaz ve kanda birikir.

  • Genetik faktörler
  • Bakteri veya virüs kaynaklı enfeksiyonlar
  • Çeşitli kimyasal maddelerin sebep olduğu zehirlenmeler bu tipin gelişiminde rol alabilir.

Tip 2 Diyabet

Vücut hücrelerinin insüline direnç oluşturup zamanla duyarsızlaşmasından kaynaklanan tiptir. Pankreas, direnci kırabilmek kadar insülin üretemez. Tip 2 diyabet, Tip 1 diyabete göre daha yaygındır.

  • Genetik faktörler
  • Beslenme bozukluğu
  • Hormonal rahatsızlıklar
  • Kırılamayan insülin direnci
  • Prediyabet varlığı
  • Kilo fazlalığı
  • Hareketsiz bir yaşam ve artan yaş faktörleri bu tipin gelişiminde rol alabilir.

Prediyabet / Gizli şeker

Kan şekeri seviyesinin normal değerlere göre yüksek olduğu evredir. İnsülin hormonu, hücreler tarafından düzgün şekilde kullanılamamaya başlanmıştır. Kanda glikoz birikmesi vardır. Ancak kan şekeri, diyabet tanısı alacak kadar yüksek değildir.

Zamanla gelişerek tip 2 diyabete dönüşme riski vardır. Sağlık uzmanlarının eşliğinde hazırlanmış uygun diyet programları ile sağlıklı beslenerek ve düzenli egzersiz çalışmaları yapılarak tip 2 diyabet gelişimi önlenebilir veya geciktirilebilir.

  • Artan yaş
  • Göbek yağlarının fazlalığı
  • Kolesterol yüksekliği
  • Hareketsiz bir yaşam bu tipin gelişmesinde etkili faktörlerdir.

Gestasyonel Diyabet

Hamilelik döneminde gelişen tiptir. Genellikle doğumdan sonra yüksek kan şekeri normal düzeye gelir. Uzmanlar eşliğinde belirlenen beslenme programı ve çeşitli tedaviler ile kontrol altına alınabilir.

  • Kilo fazlalığı
  • Hareketsiz yaşam tarzı
  • Prediyabet varlığı ve diyabete yatkınlık
  • Hormonal rahatsızlıklar bu tipin gelişmesinde rol oynayabilir.

Diyabet belirtileri nelerdir?

Diyabet çeşitleri başlığında ele alınan tiplerin ortak belirtileri;

  • Ani kilo kayıpları
  • Sürekli açlık hissi
  • Enfeksiyonlara karşı artan duyarlılık
  • Çok sık gelen tuvalet ihtiyacı
  • Artan susuzluk
  • Sinir ve kaygıda artış
  • Görme yeteneğinde bozulmalar
  • Vücut yaralarının geç iyileşmesi
  • İdrar tahlili esnasında rastlanan keton molekülleri
  • Ayak ve el uzuvlarında uyuşma ve karıncalanma hissi kaynaklarda yer alıyor.

Diyabet teşhisinde hangi testler kullanılır?

HbA1C Testi

Hemoglobin hücresine bağlı glikoz miktarını ölçer. Bu test son üç aylık hemoglobine bağlı ortalama glikoz miktarını gösterir. Bahsi geçen kan hücrelerinin yaşam süreci maksimum 3 aylıktır.

Bu testin yapılması için herhangi bir hazırlık süreci gerekmiyor. Kan tahlili ile ölçüm yapılır. Değerler kişiden kişiye değişiklik gösterir. Ancak genel olarak kabul edilen referans değerleri;

  • %5.7’nin altındaki değerler – Normal
  • %5.7 ile %6.4 arasındaki değerler – Prediyabet
  • %6.4 ve üzerindeki değerler – Diyabet kabul edilir.

Glikoz Tolerans Testi

Vücuda belli bir miktar şekerli çözelti vererek, hücrelerin glikoz emilebilirliğini ölçen bir testtir. Testten en az 8 saat önce yemek ve çay, kahve gibi kafeinli içecekler kesilmelidir.

Test esnasında yetişkin bireylere içinde 75 gram glikoz içeren çözelti içirilir. Koyulacak glikoz miktarı kişiden kişiye farklılık gösterebilir örneğin hamilelerde 100 gram glikoz ile hazırlanır.

Testten önce bireyin, açlık kan şekeri ölçülür. Çözelti içirildikten sırayla 1, 2 ve 3 saat sonraki tokluk kan şekerleri ölçülür ve sonuçlar değerlendirilir. Kabul edilen referans değerleri;

  • Açlık kan şekeri: 126 mg/dL‘ nin üzerinde ve
  • 2. saat sonunda yapılan ölçüm : 200 mg/dL’nin üzerinde ise diyabet tanısı konur.
  • 2. saat sonundaki kan şekeri değeri eğer 140 ile 199 mg/dL arasında ise bireyin diyabet geliştirme riski vardır. Prediyabet tanısı konur.
  • 2. saat sonundaki ölçüm 140 mg/dL’den düşük ise değerler normaldir.

Antikor Testi

GAD testi olarak da bilinir. Tip 1 diyabet araştırmasında kullanılır. Vücüt tarafından, pankreastaki insülin üreten beta hücrelerini tahrip eden antikorun üretilip üretilmediğini tespit etmekte kullanılır.

Açlık Kan Şekeri Testi

Genellikle sabahın ilk saatlerinde uygulanır. Hazırlık aşaması Glikoz Tolerans Testi gibidir. Testten minimum 8 saat öncesinde yemek ve içmek kesilmelidir. Referans değerler;

  • 70 – 99 mg/dL arası : Normal
  • 100 – 125 mg/dL arası : Prediyabet
  • 126 mg/dL den yüksek kan şekeri değerleri diyabet olarak tanımlanır.

C-peptid Testi

C-peptid, insülin ile aynı anda salınan moleküldür. Üretilen her insülin molekülü için bir tane de c-peptid molekülü üretilir.

Bu test, insülinin ne kadar üretildiğini belirlemek için yapılır. Bunun sayesinde tip 1 ve tip 2 diyabet olup olmadığı ayırt edilebilir. Hazırlık sürecinde minimum 8 saat öncesinde yemek ve içmek kesilmelidir.

Diyabetin geliştirebileceği sağlık sorunları (komplikasyonları) nelerdir?

  • Kalp damar hastalıkları gelişebilir. Bu risk tansiyon, kolesterol gibi rahatsızlıkları olan bireylerde daha fazladır.
  • Böbrekte filtre görevi gören hücreler bulunur. Diyabet hastalığı bu hücrelere zarar verebilir ve zamanla geri dönüşümsüz böbrek rahatsızlıklarına yol açabilir.
  • Gözdeki retina damarları diyabetten etkilenerek görme yeteneğinde azalma meydana getirebilir bu duruma retinopati adı verilir. Glokom ve katarakta yol açabilir.
  • Kanda şeker birikimi, damarlara ve sinirlere zarar verebilir. Bu durum nöropatidir. Önce ayak parmaklarında karıncalanma ve uyuşma hissiyle başlayarak yukarı doğru ilerleyebilir. Kalıcı his kaybı oluşmaması için tedavi aksatılmamalıdır.
  • Kan akışının azalması ile birlikte zamanla ayak yaraları oluşabilir.
  • Cilt, bakteri ve virüs kaynaklı enfeksiyonlara duyarlı hale gelebilir.

Tip 2 Diyabetten korunmak için neler yapılabilir?

  • Fiziksel aktivitelere önem vererek, kilonuzu ideal seviyede tutabilirsiniz. Bu sayede vücut hücrelerinin, kan şekerinin normal aralıkta kalmasına yardımcı olan insülin hormonuna karşı duyarlılığı artacaktır. İnsülin direnci kırılmaya başlar.
  • Sağlıklı beslenme programı oluşturabilirsiniz. Özellikle bol karbonhidratlı besinler yerine lifli, kepekli besinleri tercih edebilirsiniz. Örneğin meyve, sebze,tahılları listenizde bulundurabilirsiniz.
  • Bol sıvı tüketmelisiniz. Birincil tercihinizin su olması koşulu ile yeşil çay, siyah çay ve kahve gibi içecekler içinde bulundurdukları “ polifenol ” adı verilen antioksidanlar sayesinde hücrelerin insüline karşı duyarlılığı artar. Bu durumda diyabete karşı koruyucu etki gösterdikleri kaynaklarda yer alıyor.
  • İşlenmiş, paketlenmiş gıda tüketimini azaltabilirsiniz. Bu ürünler koruyucu ve katkı maddeler içerebiliyor. Diyabet geliştirme riski vardır. Doğal beslenme sağlık açısından çok önemlidir

Makalemiz herhangi bir tıbbi bilgi ve tavsiye içermemektedir.Bu bilgiler araştırma sonucu elde edilmiştir.

Kaynakça
  • https://www.healthline.com/health/diabetes#takeaway
  • https://www.medicalnewstoday.com/articles/323627
  • https://www.medicalnewstoday.com/articles/166815#symptoms
  • https://www.medicalnewstoday.com/articles/323699#symptoms
  • https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetes/symptoms-causes/syc-20371444
  • https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gestational-diabetes/symptoms-causes/syc-20355339
  • https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetes/symptoms-causes/syc-20371444
  • https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/type-2-diabetes/in-depth/diabetes-prevention/art-20047639
  • https://www.healthline.com/health/glucose#abnormallevels
  • https://www.healthline.com/health/hypoglycemia#symptoms

1 yorum
  1. Erdemcan Özmen diyor

    çok güzel olmuş elinize emeğinize sağlık admin bey

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.